Zabawa symboliczna: dlaczego „na niby” najlepiej rozwija mózg?

Zabawa stanowi nieodłączny element dziecięcego świata i pełni fundamentalną rolę w jego rozwoju. Szczególną uwagę należy tu zwrócić na tzw. zabawę symboliczną, która zaczyna pojawiać się już w okolicy 2. roku życia malucha. Choć z punktu widzenia osoby dorosłej może wydawać się to jedynie „zabawą na niby”, jest to kluczowy etap w kształtowaniu zdolności poznawczych, społecznych oraz emocjonalnych dziecka.

Na czym polega zabawa symboliczna?

Zabawa symboliczna, inaczej zabawa w udawanie czy zabawa „na niby”, to forma aktywności, w której dziecko nadaje przedmiotom i sytuacjom zupełnie nowe, symboliczne znaczenie, przekształcając je w coś zupełnie innego niż w rzeczywistości. Może to być np. użycie pustego pudełka jako samochodu lub udawanie, że kawałek drewna to magiczna różdżka.

Na początkowym etapie zabawa symboliczna przybiera formę prostych działań naśladowczych, np. udawanie, że pijemy z filiżanki czy rozmawiamy przez telefon. Z czasem aktywności stają się coraz bardziej złożone, a dziecko zaczyna pełnić rolę reżysera własnego świata – tworzy historie, odgrywa scenki, rozwiązuje problemy i symuluje sytuacje, które nie zawsze są możliwe w rzeczywistości, jak np. latanie samolotem czy rozmowa z misiem.

Pamiętajmy jednak, że zabawa symboliczna to także znakomity sposób na naukę i rozwój. Angażując się w tego typu aktywności, kształtuje kluczowe umiejętności, takie jak:

• rozwój motoryczny – zabawa „na niby” angażuje ciało i ruch, co pozwala dziecku na doskonalenie koordynacji i sprawności manualnej;
• rozwój społeczny i emocjonalny – w trakcie zabawy dziecko często naśladuje zachowania dorosłych, dzięki czemu może lepiej rozumieć interakcje społeczne. Poprzez odgrywanie ról maluch poznaje zasady współżycia w grupie, uczy się empatii, rozwiązywania konfliktów i radzenia sobie z emocjami;
• rozwój poznawczy – zabawa symboliczna jest także doskonałą okazją do rozwoju intelektualnego. Podczas tworzenia wymyślonych scenariuszy dziecko ćwiczy logiczne myślenie, planowanie działań i rozwiązywanie problemów;
• rozwój językowy – odgrywając scenki, maluch poszerza zasób słownictwa i rozwija zdolność do wyrażania siebie. Uczy się formułować zdania, narracje i budować dialogi, co wpływa na późniejsze zdolności komunikacyjne.

W efekcie zabawa symboliczna staje się narzędziem, które w naturalny sposób wspiera rozwój dziecka, umożliwiając mu lepsze zrozumienie siebie i otaczającego świata.

Zabawa symboliczna – przykłady

Zabawa symboliczna może przybierać różne formy, w zależności od wieku dziecka, jego wyobraźni oraz zasobów dostępnych w otoczeniu. Często nawet nie zdajemy sobie sprawy z tego, że wiele codziennych aktywności dziecka to właśnie zabawa „na niby”. Doskonałym tego przykładem jest:

• zabawa w dom – dziecko naśladuje rodziców i udaje, że zajmuje się codziennymi czynnościami, takimi jak gotowanie, sprzątanie, karmienie lalki czy misia;
• opieka nad pluszakami – dziecko „leczy” chorego misia, podaje mu niewidzialne lekarstwa, mierzy mu temperaturę patyczkiem lub łyżeczką;
• zabawa w sklep – przedmioty, takie jak kamyki czy kredki pełnią rolę towarów, a dziecko udaje sprzedawcę lub klienta, licząc wymyślone pieniądze i wydając resztę;
• zabawa w teatr – dziecko tworzy prostą scenkę teatralną, wykorzystując lalki, pluszaki czy nawet przedmioty codziennego użytku, które zamienia w postacie;
• spacer z zabawkami – maluch prowadzi „zwierzątko” na smyczy, zatrzymuje się, by je nakarmić albo położyć do snu, kreując codzienne sytuacje;
• zabawa w opowiadanie historii – dziecko tworzy własne opowieści, w których odgrywa różne postacie. Może wymyślać fantastyczne światy, w których toczy się akcja, rozwija swoje zdolności językowe i rozumienie struktury narracyjnej.

Zabawa symboliczna a autyzm – co powinno zaniepokoić rodzica?

Dla dzieci, które rozwijają się prawidłowo, zabawa symboliczna stanowi naturalne narzędzie do nauki, eksploracji emocji oraz interakcji z otoczeniem. Warto jednak podkreślić, że u dzieci z autyzmem, które zmagają się z dużymi deficytami w obszarze myślenia abstrakcyjnego, kreatywności i interakcji społecznych, zabawa „na niby” może stanowić poważne wyzwanie.

Dzieci autystyczne mają trudności z wykorzystywaniem przedmiotów do celów innych niż ich pierwotne przeznaczenie. Zamiast tworzyć wymyślone historie lub odgrywać różne role, często używają zabawki dosłownie, np. lalki traktują jako przedmioty, które nie odgrywają roli postaci w grze. Dzieci te często koncentrują się na jednym, powtarzalnym działaniu, np. układają klocki w określony sposób lub wykonują określone czynności bez szerszej interakcji z otoczeniem. Takie trudności mogą wynikać z opóźnionego rozwoju płatów czołowych mózgu, które odpowiadają za funkcje poznawcze, takie jak planowanie, rozwiązywanie problemów, myślenie abstrakcyjne i wyobraźnia.

Z uwagi na wyzwania związane z zabawą symboliczną u dzieci z autyzmem ważne jest, aby terapia obejmowała działania, które będą stymulować i wspierać rozwój tych umiejętności. Praca z dzieckiem powinna polegać na stopniowym modelowaniu zabawy symbolicznej, pokazując maluchowi, jak wykorzystywać przedmioty w sposób twórczy i jak angażować się w interakcje z innymi. W praktyce może to obejmować m.in. wspólne budowanie historii, tworzenie prostych ról czy zabawy w naśladowanie codziennych czynności.

Zabawa symboliczna jest niezwykle ważna dla prawidłowego rozwoju malucha i wspiera jego zdolności motoryczne, społeczne oraz poznawcze. Angażując się w tego typu aktywności, możemy zatem pomóc naszym pociechom w rozwoju wyobraźni, umiejętności interpersonalnych i lepszym rozumieniu siebie oraz otaczającego świat.

Bibliografia 

1. Rogers S., Dawson G., Vismara L., Metoda wczesnego startu dla dziecka z autyzmem (ESDM), Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego, 2015.